سرمایه سیستم / مقالات /

انواع حساب در حسابداری

(0 از 5)

در بسیاری از واحدهای تجاری، روزانه صدها بلکه هزاران معامله در حال انجام است. اگر چه تجزیه تحلیل هر یک از این داد و ستد‌ها امکان پذیر است، اما فراهم کردن اطلاعات کامل، دقیق و منظم جهت آگاهی استفاده کنندگان از صورت‌های مالی امکان پذیر نیست. به همین منظور از حساب استفاده می‌شود.

به طور کلی حساب ، تغییرات ایجاد شده در یک دارایی بدهی و سرمایه را طی یک دوره نشان می‌دهد .

برای سهولت دستیابی به اطلاعات مالی، مجموعه ای از حساب های مربوط به یک واحد تجاری را می‌توان در دفتر کل نگهداری و طبقه بندی کرد و به هر یک از ‌ حساب‌ها ، صفحه یا کارت مخصوصی اختصاص داد تا در هر زمان بتوان وضعیت مربوط به هر قلم و کلیه تغییرات مربوط به آن را مشخص کرد

حساب T و قسمت‌های مختلف آن

حساب را می‌توان در انواع و اشکال مختلف ستون‌بندی کرد. یکی از انواع ساده حساب که به عنوان یک راه سریع جهت ثبت و نشان دادن اثر مبادلات بر یک حساب اغلب در آموزش و حل مسائل حسابداری به علت اقتصادی بودن آن مورد استفاده قرار می‌گیرد حساب T است. این نوع حساب از قرار گرفتن دو خط عمودی و افقی بر روی هم تشکیل می‌شود. به این ترتیب که خط عمودی، حساب را به دو قسمت چپ و راست تقسیم می‌کند.

هر حساب T دارای چهار بخش به شرح زیر است:

  1. عنوان حساب شامل یکی از اقلام تشکیل دهنده دارایی ، بدهی ، سرمایه ، درآمد و هزینه است.
  2. سمت راست حساب که اصطلاحاً در حسابداری ، آن را بدهکار می‌نامند.
  3. سمت چپ حساب که اصطلاحاً در حسابداری ، آن را بستانکار می‌نامند.
  4. مانده حساب که از تفاضل جمع ستون بدهکار و بستانکار به‌دست می‌آید.

نمونه ای از یک حساب در زیر نشان داده شده است و از آن‌جایی که حساب مورد نظر شبیه حرف لاتین "T" است به حساب T معروف است.

عنوان یا نام حساب
بدهکار (سمت راست) بستانکار (سمت چپ)
مانده بدهکار مانده بستانکار

در اصطلاح حسابداری اگر مبلغی در سمت راست حساب (بدهکار) ثبت شود، بدهکار کردن و اگر مبلغی در سمت چپ حساب (بستانکار) ثبت شود بستانکار کردن گفته می‌شود. نحوه افزایش و کاهش اقلام در حساب‌های دارایی، بدهی، سرمایه ، برداشت، درآمد و هزینه در حساب دفتر کل در زیر نشان داده شده است.

حساب‌های دارایی
بدهکار بستانکار
+ -
افزایش کاهش

حساب‌های بدهی
بدهکار بستانکار
- +
کاهش افزایش

حساب‌های سرمایه
بدهکار بستانکار
- +
کاهش افزایش

برداشت
بدهکار بستانکار
+ -
افزایش کاهش

درآمد
بدهکار بستانکار
- +
کاهش افزایش

هزینه
بدهکار بستانکار
+ -
افزایش کاهش
ترازنامه در حسابداری

دفترداری دوبل

در سیستم حسابداری دوبل یا دو طرفه، هر فعالیت مالی یا داد و ستد، حداقل روی دو حساب تاثیر می‌گذارد. در این نوع معاملات، یکی از حساب‌ها بدهکار و حساب دیگر بستانکار می‌شود.

اصل تساوی جمع دارایی‌ها، بدهی‌ها و سرمایه (معادله اصلی حسابداری )

دارایی = بدهی + سرمایه

تعریف دارایی : دارایی عبارت است از کلیه اموال (اعم از منقول و غیر منقول)، حقوق مالی یا سایر منابع اقتصادی متعلق به هر موسسه که قابل تبدیل به وجه نقد می‌باشد و در نتیجه فعالیت‌ها و دارایی ‌ ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:

  1. دارایی جاری
  2. دارایی ثابت (بلند مدت)

دارایی ‌های جاری

منظور از دارایی ‌های جاری، آن گروه از دارایی ‌های متعلق به واحد تجاری است که به منظور فروش یا مصرف خریداری می‌شود که سریعاً و در مدتی کمتر از یکسال به وجه نقد تبدیل می‌شود، مانند وجه نقد و سایر اقلام دارایی که قابلیت تبدیل آن‌ها به وجه نقد زیاد است.

وجوه نقد: حساب وجوه نقد، تاثیرات نقدی مبادلات واحد تجاری را نشان میدهدو به طور کلی وجوه نقد شامل اسکناس، چک‌های بانکی، حواله های بانکی، و تمام موجودی‌های نقدی در حساب جاری نزد بانک‌هاست.

حساب های دریافتنی: حساب ‌ های دریافتنی نشان دهنده میزان مطالبات واحد تجاری از اشخاص و موسسات دیگر است که در نتیجه فروش کالا یا خدمات، به طور نسیه یا اعطای وام و تعهدات به افراد و موسسات دیگر ایجاد می‌شود و در مقابل آن، سفته یا سند دیگری از آنان دریافت نمی‌شود.

اسناد دریافتنی (وصولی): به موجب اسناد (سفته و برات) دریافتی بابت مطالبات موسسه، مبلغ طلب واحد تجاری از اشخاص یا موسسات دیگر در آینده دریافت می‌شود.

ملزومات: کلیه مواد یا لوازمی که واحد تجاری برای لوازم مصرفی روزانه خود خریداری کرده و روزانه مقدار یا تعدادی از آن‌ها مصرف می‌شود؛ مانند لوازم التحریر، کاغذ، تمبر و ... .

پیش پرداخت‌ها: در صورتی که بهای خدمات، هزینه‌ها و خریداری‌هایی که قرار است در آینده انجام پذیرد، از قبل پرداخت شود، آن را پیش پرداخت محسوب می‌کنیم. پیش پرداخت‌ها به عنوان یک دارایی در نظر گرفته می‌شوند؛ چرا که واحد تجاری در آینده از پرداخت، بابت آن هزینه ‌ها معاف است.

دارایی های ثابت

منظور از ‌ دارایی های ثابت، آن گروه از اموال بادوامی است که به قصد نگهداری بلند مدت خریداری یا ساخته شده و در عملیات یک مؤسسه مورد استفاده قرار می‌گیرند. مانند زمین، ساختمان، ماشین آلات، اثاثه، ابزار و وسایل کار، وسایل نقلیه و ...

یا به عبارت دیگر، آن گروه از دارایی ‌ های متعلق به واحد تجاری که ماهیتی نسبتاً ثابت و دائمی دارند و به منظور استفاده در جریان عملیات جاری مؤسسه و نه برای فروش نگهداری می‌شوند.

به دارایی ‌های ثابت ‌ دارایی های بلند مدت، سرمایه ای یا مولد نیز گفته می‌شود که در طول عمر مفید به تدریج مستهلک می‌شوند. به عبارت دیگر دارایی ثابت، دارایی ‌هایی هستند که به صورت وجه نقد نیستند و قابلیت آن‌ها برای تبدیل به وجه نقد در دراز مدت امکان پذیر است.

دارایی ‌ های ثابت به دو دسته تقسیم می‌شوند: ‌

دارایی های ثابت مشهود
دارایی های ثابت نامشهود

دارایی در حسابداری
  1. دارایی‌ های ثابت مشهود
    دارایی ‌هایی هستند که ماهیتی نسبتاً ثابت و دائمی (دارای عمر طولانی) دارند و به منظور استفاده در جریان عملیات جاری مؤسسه، مورد استفاده قرار می‌گیرند و قابل مشاهده و لمس هستند. تمامی ‌ دارایی های ثابت مشهود به استثنای زمین مستهلک می‌شوند.
  2. دارایی‌ های ثابت نامشهود
    دارایی ‌هایی هستند که ماهیتی نسبتاً ثابت و دائمی دارند و به منظور استفاده در جریان عملیات جاری مؤسسه مورد استفاده قرار می‌گیرند و قابل مشاهده و لمس نیستند. انواع دارایی ‌های نامشهود عبارتند از: علائم تجاری، حق سرقفلی، حق امتیاز، حق اختراع و ... . به عنوان نمونه حق سرقفلی به ویژگی‌هایی اشاره دارد که به یک واحد تجاری امکان می‌دهد تا به سبب موقعیت جغرافیایی، شهرت، تجربه، مهارت مدیریت یا سایر عوامل سود بیشتری نسبت به سود متعارف کسب کند.

استفاده از چرخه عملیات حسابداری برای مشخص کردن اثر عملکرد روی حساب ‌ های دارایی (بدهکار و بستانکار ) به مثال‌های زیر در ارتباط با نحوه ثبت دارایی ‌ها دقت نمایید:

مثال 1: در تاریخ اول مهرماه 1380 مؤسسه ایران، اثاثه ای را به مبلغ 300,000 ریال به طور نقد خریداری کرد.

اثاثه اداری
+ -
300,000

صندوق
+ -
300,000

در اثر این معامله، اثاثه اداری ( دارایی ثابت) به مبلغ 300,000 ریال افزایش می‌یابد، یعنی بدهکار میشود و صندوق ( دارایی جاری)، به مبلغ 300,000 ریال کاهش می‌یابد یعنی بستانکار می‌شود.

مثال 2: در تاریخ سوم مهرماه 1380 مؤسسه ایران، زمینی به مبلغ 9,000,000 ریال خریداری و در مقابل، یک برگ چک به همین مبلغ صادر کرد.

زمین
+ -
9,000,000
بانک
+ -
9,000,000

در اثر این معامله، زمین ( دارایی ثابت) به مبلغ 9,000,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شودو موجودی نقد در بانک ( دارایی جاری) کاهش می‌یابد، یعنی بستانکار می‌شود.

مثال 3: در تاریخ یازدهم مهرماه 1380 مؤسسه ایران، وسیله نقلیه ای به مبلغ 1,800,000 ریال خریداری و 13 مبلغ آن را به طور نقد پرداخت و بابت مابقی یک برگ چک صادر کرد.

وسیله نقلیه
+ -
1,800,000
بانک
+ -
1,200,000
صندوق
+ -
600,000

در اثر این معامله، وسائط نقلیه ( دارایی ثابت) به مبلغ 1,800,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار میشود و حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 600,000 ریال معادل 13 بهای وسیله نقلیه و همچنین حساب بانک ( دارایی جاری) به مبلغ 1,200,000 ریال کاهش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

تعریف بدهی

 بدهی در حسابداری

بدهی عبارتست از تعهدات قانونی یا تعهدات ناشی از قراردادهای تجاری واحد تجاری که از معامله یا رویدادی در گذشته یا حال ایجاد شده و تسویه آن مستلزم انتقال منابع اقتصادی در آینده به صورت وجه نقد یا خدمات به ارزش معین می‌باشد. به عبارت دیگر، تعهدات یک مؤسسه به مؤسسات و یا اشخاص دیگر را بدهی گویند.

بدهی ‌ ها به دو دسته تقسیم می‌شوند:
بدهی ‌های جاری
بدهی ‌های بلند مدت

الف) بدهی ‌ های جاری

منظور آن دسته از دیون و تعهدات واحد تجاری می‌باشد که سررسید (مهلت پرداخت) آن‌ها کمتر از یک‌سال است. انواع ‌ بدهی های جاری عبارتند از: حساب‌های پرداختنی، اسناد پرداختنی، هزینه ‌های پرداختنی‌، پیش دریافت‌ها و غیره.

حساب های پرداختنی: نشان دهنده میزان دیون و تعهدات واحد تجاری به اشخاص و مؤسسات دیگر است که در نتیجه خرید کالا یا خدمات به طور نسیه یا دریافت وام از افراد و مؤسسات ایجاد می‌شود و در مقابل آن، سفته یا سند دیگری صادر نشده باشد. به عبارت دیگر به منزله تعهد شفاهی شخص بدهکار است.

اسناد پرداختنی: به موجب این اسناد، مبلغ دیون و تعهدات واحد تجاری در ازای سفته یا اسناد صادره به اشخاص یا مؤسسات دیگر در آینده پرداخت می‌شود.

هزینه ‌های پرداختنی: شامل بعضی از حساب ‌ های بدهی است در صورت لزوم در واحد تجاری از این حساب‌ها استفاده می‌شود و همگی نشان دهنده تعهدات واحد تجاری هستند. مانند حقوق پرداختنی، مالیات پرداختنی، بهره پرداختنی و غیره.

پیش دریافت‌ها: اگر بهای خدمات یا فروش دارایی که قرار است در آینده انجام شود از قبل دریافت شود، آن را پیش پرداخت می‌گوییم. از آن‌جایی که دریافت مبلغ قبل از ارائه دارایی یا خدمات حکم تعهد را برای مؤسسه به دنبال دارد، در نتیجه حساب ‌ های پیش دریافت، جزء بدهی‌ها محسوب می‌شوند.

ب) بدهی ‌های بلند مدت

منظور از بدهی ‌های بلند مدت آن دسته از دیون و تعهدات واحد تجاری است که سررسید (مهلت پرداخت) آن‌ها بیش از یک‌سال است. انواع بدهی‌های بلند مدت عبارتند از دیون رهنی، اسناد پرداختنی بلند مدت مانند اوراق مشارکت و غیره.

استفاده از چرخه عملیات حسابداری برای مشخص کردن اثر عملکرد روی حساب‌های بدهی ( بدهکار و بستانکار )

به مثال‌های زیر در ارتباط با نحوه ثبت ‌ بدهی‌ها دقت کنید.

مثال 1: در تاریخ پنجم مهرماه 1380 مؤسسه ایران، ساختمانی را به مبلغ 12,000,000 ریال به طور نسیه خریداری کرد.

ساختمان
+ -
12,000,000

حساب‌های پرداختنی
- +
12,000,000

در اثر این معامله، ساختمان ( دارایی ثابت) به مبلغ 12,000,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود و حساب‌های پرداختنی ( بدهی جاری) نیز به مبلغ 12,000,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

مثال 2: در تاریخ هفتم مهرماه 1380 مؤسسه ایران، ماشین آلاتی را به مبلغ 6,800,000 ریال در مقابل صدور یک فقره سفته خریداری کرد.

ماشین آلات
+ -
6,800,000
اسناد پرداختنی
- +
6,800,000

مثال 3: در تاریخ نهم مهرماه 1380 مؤسسه ایران، ملزومات اداری یک ساله خود را به مبلغ500,000 ریال خریداری و نیمی از آن را به صورت نقد پرداخت کرد و مابقی را قرار شد به صورت نسیه پرداخت کند.

ملزومات اداری
+ -
500,000
صندوق
+ -
250,000
حساب‌های پرداختنی
- +
250,000

در اثر این معامله، ملزومات اداری ( دارایی جاری) به مبلغ 500,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود و صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 250,000 ریال کاهش می‌یابد؛ (معادل 2/1 بهای ملزومات اداری) یعنی بستانکار می‌شود و حساب‌های پرداختنی ( بدهی جاری) با مبلغ 250,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

سرمایه

سرمایه در حسابداری

سرمایه عبارتست از حقوق صاحب یا صاحبان مؤسسه، نسبت به خالص دارایی‌ها . به عبارت دیگر آن‌چه پس از پرداخت تعهدات واحد تجاری از دارایی‌های آن واحد باقی می‌ماند به صاحب یا صاحبان مؤسسه تعلق دارد.

استفاده از چرخه عملیات حسابداری برای مشخص کردن اثر عملکرد روی حساب‌های سرمایه بدهکار ( و بستانکار )

مثال 1: در تاریخ بیست و یکم مهر 1380 صاحب موسسه ایران، معادل مبلغ 4,500,000 ریال وجه نقد به عنوان سرمایه مؤسسه اختصاص داد.

صندوق
+ -
4,500,000
سرمایه
- +
4,500,000

در اثر این معامله، حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 4,500,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود. حساب سرمایه نیز به مبلغ 4,500,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

برداشت: پول یا سایر اموالی که صاحب یا صاحبان یک مؤسسه از دارایی‌های مؤسسه متعلق به خود برمی‌دارند. یا به عبارت ساده‌تر می توان عنوان کرد که اگر صاحب مؤسسه ای طی دوره مالی، مبالغی از صندوق یا به طور کلی از دارایی‌های مؤسسه جهت مصارف شخصی خرج نماید، آن را برداشت می‌نامند که در نهایت موجب کاهش در سرمایه می‌شود.

به این مثال در ارتباط با نحوه ثبت برداشت دقت کنید.

مثال 2: در تاریخ بیست و سوم مهر 1380 آقای ایرانی (صاحب مؤسسه ایران) مبلغ 350,000 ریال از صندوق مؤسسه، بابت مصارف شخصی برداشت کرد.

برداشت
+ -
350,000
صندوق
+ -
350,000

در اثر این معامله، حساب برداشت (کاهش دهنده سرمایه ) به مبلغ 350,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود و حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 350,000 ریال کاهش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

مثال 3: در تاریخ بیست و هفتم مهر 1380 صورت حساب برق منزل آقای ایرانی (صاحب مؤسسه ایران) به مبلغ 45,000 ریال از صندوق مؤسسه پرداخت شد.

برداشت
+ -
45,000
صندوق
+ -
45,000

در اثر این معامله، حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 45,000 ریال کاهش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود و حساب برداشت (کاهش دهنده سرمایه ) به مبلغ 45,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود.

درآمد

درآمد در حسابداری

درآمد عبارتست از مبالغی که از فروش کالا و ارائه خدمات یا در اختیار قرار دادن منابع اقتصادی به سایرین، عاید مؤسسه می‌شود. به عبارت دیگر می توان گفت که درآمد به تحصیل وجه نقد و افزایش دارایی و سرمایه یا کاهش بدهی منجر می‌شود مانند فروش کالا و خدمات به طور نقد یا نسیه.

به مثال زیر در رابطه با نحوه ثبت درآمد دقت شود.

مثال 4: در تاریخ هفدهم مهر 1380 مؤسسه ایران مبلغ 2,000,000 ریال بابت شهریه از مشتریان دریافت کرد.

صندوق
+ -
2,000,000

درآمد
- +
2,000,000

در اثر این معامله، حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 2,000,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود و حساب درآمد به مبلغ 2,000,000 ریال افزایش می‌یابد یعنی بستانکار می‌شود.

هزینه

هزینه در حسابداری

هزینه عبارتست از بهای تمام شده کالا و خدماتی که به منظور کسب درآمد ، به فروش یا مصرف رسیده یا انجام شده باشد. می توان گفت که هزینه به خروج، مصرف دارایی‌ها یا افزایش بدهی‌ها و در نهایت کاهش سرمایه یک مؤسسه منجر می‌شود. به مثال زیر در ارتباط با نحوه ثبت هزینه‌ها دقت کنید.

مثال 5: در تاریخ دهم مهر 1380 مؤسسه ایران مبلغ 5,000 ریال بابت هزینه آب و برق مؤسسه پرداخت کرد.

هزینه آب و برق
+ -
5,000

صندوق
+ -
5,000

در اثر این معامله، حساب هزینه آب و برق ( هزینه ) به مبلغ 5,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود و حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 5,000 ریال کاهش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

مثال 6: در تاریخ شانزدهم مهر 1380 مؤسسه ایران مبلغ 200,000 ریال بابت حقوق کارکنان مؤسسه پرداخت کرد.

هزینه حقوق
+ -
200,000

صندوق
+ -
200,000

در اثر این معامله، حساب هزینه حقوق ( هزینه ) به مبلغ 200,000 ریال افزایش می‌یابد؛ یعنی بدهکار می‌شود و حساب صندوق ( دارایی جاری) به مبلغ 200,000 ریال کاهش می‌یابد؛ یعنی بستانکار می‌شود.

هزینه‌های عملیاتی

به کلیه هزینه‌های یک واحد تجاری که در ارتباط با عملیات اصلی آن واحد تجاری باشد هزینه عملیاتی گفته می‌شود مانند هزینه اجاره، هزینه حقوق و غیره.

هزینه‌های عملیاتی به دو گروه تقسیم می‌شوند:

  1. هزینه‌های توزیع و فروش
  2. هزینه‌های عملیاتی و اداری

هزینه‌های غیر عملیاتی

به آن دسته از هزینه‌های واحد تجاری که در ارتباط با عملیات اصلی آن واحد نمی‌باشد هزینه‌های غیرعملیاتی گفته می‌شود.